Fundur um aðferðafræði faghóps III var haldinn í Orkustofnun þriðjudag 7. janúar kl. 16.00-17.30. Markmið fundarins var að athuga með gagnrýnum hætti aðferðafræði og tilraunamat faghóps III. Þátttakendur í fundinum höfðu fyrir fundinn fengið sendar tvær skýrslur, annars vegar um aðferðafræði og hins vegar um tilraunamat á 10 virkjunarhugmyndum. Þrír sérfræðingar, þeir Páll Harðarson hagfræðingur og verkfræðingarnir Páll Jensson og Sigurður Arnalds, höfðu tekið að sér að rýna í framlagðar skýrslur og greindu frá niðurstöðum þessa rýnis á fundinum.

Páll Harðarson taldi að hlutverk faghóps III hefði verið of víðfemt og metnaðarfullt og að það væri ekki nokkur leið að uppfylla það. Páll taldi að hagkerfið sjálft, þ.e. markaðurinn, væri sá aðili sem í raun ætti að leysa ýmsar af þeim spurningum sem lagðar voru fyrir faghóp III. Sú vinna sem faghópnum hafi verið ætlað að skila minni á vissan hátt á áætlunarbúskap sem flestir hverjir hafi fyrir löngu gefist upp á. Páll taldi að faghópurinn hefði í raun sjálfur komist að þeirri niðurstöðu að verkefnið væri óleysanlegt.

Það að allur kostnaður við gerð virkjana kemur ekki fram í reikningum orkufyrirtækjanna er áhyggjuefni að mati Páls. Efst þar á lista eru umhverfisáhrifin. Því hefði það verið verðugt verkefni fyrir faghóp III að skoða umgjörð ákvarðanatöku við gerð virkjana og hvernig mætti bæta þá umgjörð til að stuðla að þjóðhagslega vænni útkomu við ákvarðanatöku. Í því gæti m.a. falist einkavæðing orkufyrirtækja, að lagt sé mat á öll gæði með peningalegum kvarða og að greitt sé gjald fyrir þau samfélagsgæði sem hugsanlega tapast við framkvæmd.

Eitt mikilvægast framlag faghópsins er mat að mati Páls, niðurstaðan um staðbundin áhrif. Það ber þó að forðast að leggja mat á hvort staðbundin áhrif séu góð eða slæm, heldur eingöngu greina frá þeim með hlutlægum hætti.

Sigurður Arnalds sagði mikilvægt að hafa í huga að rammaáætlun væri leið til að horfa til lengri framtíðar við forgangsröðun virkjunarkosta og snerti ekki þær virkjanir sem væri verið að undirbúa nú og sem fá aðra umfjöllun í stjórnkerfinu. Allir sem að verkinu koma verða að hafa í huga að gögn um framtíðarvirkjanirnar eru skammt á veg komin og þar með þær takmarkanir sem í því felast þannig að allar niðurstöður verði teknar með fyrirvara. Verkefni faghóps III er afar viðamikið og í raun óleysanlegt því veigamiklir þættir eins og orkuflutningur og notkun orkunnar er ekki hluti af forsendunum. Sigurður sagðist hafa miklar efasemdir um að faghópurinn gæti skilað upplýsingum sem auðvelduðu stjórnvöldum að gera upp á milli virkjana. Þá sagði Sigurður ekki fá séð að hægt verði að taka niðurstöður faghóps III og leggja við niðurstöður faghóps IV sem leggur mat á arðsemi virkjana. Í fæstum tilvikum er marktækur munur á einstökum kostum og upphæðirnar eru lítið hlutfall af stofnkostnaði.

Sigurður vakti athygli á því að þeir kostir sem til skoðunar komu virtust hafa áþekka arðsemi. Það væri í raun eðlilegt, þetta væri tiltekið úrval kosta sem vakið hefði áhuga orkufyrirtækja. Það er lítill munur á hlutdeild innlends kostnaðar og hlutdeild heimamanna í launagreiðslum vegna framkvæmda ræðst af því hve mikið vinnuafl er til staðar í viðkomandi héraði. Niðurstaða faghóps III hvað þetta varðaði væri því "0" lausn sem ekki skilur á milli virkjana. En "0" væri út af fyrir sig gagnleg niðurstaða.

Sigurður taldi að mat faghópsins á áhrifum á ferðaþjónustu væri ekki nægjanlega gegnsætt. Það hefðu komið fram efnislegar athugasemdir við þetta mat og því væri mikilvægt að gera það algjörlega gegnsætt.

Sigurður taldi að faghópnum hefði í raun tekist vel að leysa sitt verkefni sé litið til takmarkana í forsendum og til þess sem af honum var ætlast.

Páll Jensson benti á ýmsa tæknilega vankanta á skýrslum faghópsins svo sem vegna skorts á tilvísunum í heimildir þannig að lesandinn gæti greint á milli álits og útreikninga faghópsins sjálfs og hvað það er sem kemur frá öðrum rannsóknum. Þá taldi hann að betur þyrfti að greina frá upplýsingum sem liggja að baki fjölmörgum skýringamyndum í skýrslunni um tilraunamatið.

Páll vakti athygli á að faghópurinn notaði 20 ára tímabilvið mat á ferðaþjónustu en arðsemi virkjana miðaðist við 50 ára. Þetta væri óheppilegt ósamræmi sem gerði samanburð erfiðan.

Páll benti einnig á að sú ályktun faghópsins að ekki væri hægt að greina á milli arðsemi virkjana með marktækum hætti væri ekki nægjanlega vel rökstudd í greinagerðinni.

Nokkrar umræður urðu í kjölfar framangreindra inngangserinda. Einkum var rætt um áhrif á ferðaþjónustu. Fulltrúar Rarik greindu m.a. frá gagnrýni sem þeir hafa komið á framfæri um útreikninga sem eiga að sýna hvaða áhrif áformuð Villinganesvirkjun í Skagafirði getur haft á tékjur af ferðaþjónustu í héraðinu.

Þorleifur Þór Jónsson og Rögnvaldur Guðmundsson bentu á að allar tölur um framþróun ferðaþjónustu væri afar íhaldssamar. Vöxtur hefði verið mikill og engin tákn væru á lofti um að það væri að breytast. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á hálendinu benda til þess að ferðamenn sem það sækja nú vilji ekki sjá mannvirki á borð við virkjanir. Rannsóknir benda þó til þess að viðhorf ferðamanna til jarðvarmavirkjana séu heldur jákvæðari.

Júlíus Jónsson benti á að engin hefði sé fyrir að Bláa Lónið yrði einn eftirsóttasti ferðamannastaður á Íslandi. Mannvirki kunni að spilla tilteknum tækifærum í ferðaþjónustu en um leið geta þau skapað ný.

Sveinbjörn Björnsson formaður verkefnisstjórnar sleit fundinum. Hann minnti á að fyrirhugað væri að ljúka 1. áfanga nú í vor og jafnframt yrðu lagðar fram tillögur um hvernig mætti halda verkinu áfram.

Þessi frá sögn er tekin saman af Tryggva Felixsyni

• Tilraunamat á 10 virkjunarkostum