Gerðir fjalla

Fjöllum má skipta í þrjá meginflokka; í fyrsta lagi fjöll sem hafa myndast við að efni hleðst upp, eins og til dæmis eldfjöll, í öðru lagi fjöll mynduð við rof í berggrunninn og í þriðja lagi fjöll sem hafa myndast við að meginlöndin rekast hvort á annað og mynda fellingafjöll eins og Alpafjöllin. Á Íslandi má finna nær allar gerðir fjalla sem til eru í heiminum, þó ekki fellingafjöll.

Rof í berggrunni

Fjöll mynduð við rof.
Hólar í Hjaltadal.

Ljósm. Helgi Torfason.

Fjöll á Íslandi sem eru mynduð vegna rofs í berggrunni eru einkennandi fyrir svæði sem liggja fyrir utan gosbeltið, t.d. á Vestfjörðum, Mið-Norðurlandi og á Austfjörðum og þar er jafnframt að finna elstu hluta landsins. Fjöllin eru mynduð úr mörgum hraun- og setlögum sem hafa hlaðist hvert ofnaá annað og mynda þannig þykkan berglagastafla. Eftir að þessi berglög urðu til, tók við landris og gríðarmikið rof sem tengdist ísöldinni, þ.e. þegar jöklar, fallvötn og sjór surfu og mótuðu það landslag sem við þekkjum í dag.

Fellingafjöll

Fellingafjöll.
Alpafjöllin.

Ljósm. Helgi Torfason.

Fellingafjöll myndast við landrek. Þá rekur löndin ýmist hvert frá öðru, en þá myndast úthafshryggir eins og Mið-Atlantshafshryggurinn, eða þau rekast hvort á annað og jarðskorpan krumpast saman. Fellingafjöll mynda langar keðjur fjalla eins og Alpafjöllin og Himalajafjöllin. Það er dálítið undarlegt að hugsa til þess að bergið sem myndar Everest settist upphaflega til á sjávarbotni. Einnig bergið í efstu tindum Alpafjallanna og má finna steingervinga á þessum stöðum, sem ekki aðeins hafa lyfst 5-8000 metra upp á við, heldur einnig flust mörg hundruð kílómetra lárétta leið eftir yfrborði jarðar. Fellingafjöll eru ekki til á Íslandi.

Eldfjöll

Brennisteinsfjöll,
fremst er gígurinn
þaðan sem Selvogshraun rann niður í Herdísarvatn, sennilega um 900.

Ljósm. Helgi Torfason.

Eldfjöll eru mjög fjölbreytt að gerð og má skipta þeim í nokkrar undirgerðir. Gerð fjallsins ræðst m.a. af kvikugerð, lögun og stærð gosrásar og því hvar eldgos verður, þ.e. á landi, undir vatni eða jökli. Eftirfarandi eru nokkar gerðir eldstöðva á Íslandi.

Eldstöð

Eldstöð er þar sem bergkvika kemur upp á yfirborð jarðar. Umhverfis gosrásir hlaðast upp eldvörp og við endurtekin gos eldfjöll. Sjaldan gýs oftan er einu sinni úr sömu sprungu.

Gígaraðir

Gígaröð í Kröflu
á árinu 1982

Ljósm. Helgi Torfason.

Gígaraðirmyndast við eldvirkni á sprungu (gossprungu).

Dyngja

Dyngja myndast við flæðigos og er gosopið yfirleitt kringlótt. Dyngjur gjósa oftar en einu sinni, yfirleitt renna mörg þunn hraunlög sem í heild geta verið mjög þykk (beltuð hraun) en engin laus gosefni. Frá dyngjum renna helluhraun, sem oft geta þakið stór landsvæði. Hér á landi eru um 20-30 dyngjur myndaðar á nútíma (yngri en 10 þúsund ára). Dyngjur eru sjaldgæfar erlendis nema á Hawaii: Mauna Loa og Mauna Kea. Dæmi: Skjaldbreiður, Trölladyngja, Selvogsheiði.

Eldborg

Eldborg myndast þegar þunnfljótandi kvika kemur upp um kringlótt gosop í fremur stuttum gosum og án kvikustrókavirkni (flæðigos). Umhverfis gosopið hlaðast upp brattir gígveggir úr hraunslettum. Hraunið frá þeim er ýmist hellu- eða apalhraun. Dæmi: Eldborg á Mýrum og Eldborg í Krýsuvík.

Klepra-
og gjallgígar

Þríhnúkar, Bláfjöll,
klepragígur með
djúpu gígopi.

Ljósm. Helgi Torfason.

Klepra- og gjallgígar verða til við blönduð gos. Gosopið er stundum kringlótt en klepra- og gjallgígaraðir hafa ílangt gosop eða röð gosopa. Yfileitt eru þetta blönduð gos og er þetta algengasta gerð íslenskra eldstöðva. Hraun sem rennur frá gossprungum er yfirleitt apalhraun en helluhraun koma líka fyrir. Dæmi: Búðaklettur á Snæfellsnesi (gjallgígur); Grábrók í Norðurárdal (gjallgígröð); Þrengslaborgir í Mývatnssveit (klepragígaröð); Lakagígar (klepragígaröð á 25 km langri sprungu).

Eldkeila, eldhryggur

Eldkeilur eru strýtulöguð eldfjöll með kringlótt gosop en eldhryggir eru með ílangt gosop. Gosin eru blönduð, þ.e. bæði hraun og gosmöl koma upp í eldgosum sem og allar gerðir gosbergs; basalt, andesít og líparít (basískt, ísúrt og súrt). Síendurtekin gos koma yfirleitt upp um sama gosopið. Eldkeilur eru algengastar eldfjalla erlendis, t.d. Vesúvíus og Etna.Undir eldkeilum (megineldstöðvum) eru kvikuþrær. Eldkeilur eru fjórar á Íslandi: Snæfellsjökull - gaus síðast fyrir um 2000 árum; Eyjafjallajökull - gaus síðast 1821 (þriðja mesta gos á Íslandi); Öræfajökull - gaus árið 1362 og 1727 og Tindfjallajökull. Dæmi um eldhrygg: Hekla. Heklugjá er um 5 km löng sprunga, með stefnuna NA-SV. Kvika sem kemur upp um Heklu verður súrari eftir því sem goshléin eru lengri. Algengt er að hraunkvikan sé súr (líparít eða andesít) í upphafi gosa, en verði basísakari eftir því sem líður á gosið.

Öskjur

Öskjur geta myndast í kolli eldkeila (megineldstöðva) annars vegar við þeyti- eða sprengigos eða hins vegar þegar þak kvikuþróarinnar fellur vegna tæmingar. Á þann hátt myndaðist t.d. innri askjan í Dyngjufjöllum, Öskjuvatn, eftir Öskjugosið 1875, en það er dýpsta vatns landsins, 220 m djúpt.

Ösku- og
sprengigígar

Grænavatn, Krísuvík,
sprengigígur

Ljósm. Helgi Torfason.

Ösku- og sprengigígar myndast við sprengi- og þeytigos, sem einkennast af mikilli gosgufu og gosmöl (gjóska). Sjaldgæft er að þeir gjósi oftar en einu sinni. Mjög algengt er að ösku- og sprengigígar fyllist af vatni því þeir eru oft það djúpir að þeir ná niður fyrir grunnvatnsborð. Í sprengigosum er megingosefnið stundum aðallega vatnsgufa og gastegundir, en lítið af gjósku. Öskugígur myndast við þeytigos á kringlóttu gosopi, dæmi: Hverfjall við Mývatn; Víti í Öskju (gos 1875). Öskugígaröð - Gott dæmi eru Vatnaöldur á Tungnaáröræfum sem hafa myndast við þeytigos á langri sprungu. Sprengigígur er djúpur gígketill, yfirleitt með lágum gígrimum og hefur myndast við kraftmikið sprengigos. Slíkir gígar eru oft vatnsfylltir. Dæmi: Grænavatn í Krýsuvík; Ljótipollur við Landmannalaugar; Kerið í Grímsnesi. Sprengigígaröð myndast við sprengigos á sprungu. Dæmi: Veiðivötn; Valagjá (sprengigjá).

Troðgos

Troðgos er það kallað þegar hraunkvikan breiðist ekki út, heldur hleðst eða hrúgast upp yfir gosrásinni. Hraungúlar myndast við troðgos og eru oft úr líparíti, en líparítkvika er mjög seig. Í slíkum gosum er gosopið venjulega kringlótt. Dæmi: Mælifell á Snæfellsnesi, Hlíðarfjall í Mývatnssveit.

Móbergsfjöll

Móbergsfjall.
Festarfjall austan Grindavíkur. Stapi.

Ljósm. Helgi Torfason.

Móbergsfjöll myndast við gos undir jökli, í sjó eða vatni. Meðan vatnsþrýstingur er nægur yfir eldstöðinni hleðst upp bólstraberg. Ljúki gosi á þessu stigi verður til bólstrabergshryggur, dæmi: Sigalda. Haldi gosið áfram, minnkar vatnsdýpið vegna upphleðslu gosefna undir yfirborði vatnsins/jökulsins og tekur þá fyrir bólstrabergsmyndun enda er vatnsþrýstingur þá ekki nægur til að halda vatnsgufu og gosgufum niðri. Gosvirkni breytist þá í þeytigos. Ofan á bólstrabergið leggst því gjóska sem er ýmist úr vikri, ösku eða brotabergi. Ef gosið hættir á þessu stigi verða til móbergshryggir, dæmi: Sveifluháls, eða keilulaga móbergsfjöll, dæmi: Keilir (ef um gos á kringlóttu goseopi eða stuttri sprungu er að ræða).Haldi gosið enn áfram, hlaðast gígrimar upp úr vatnsborðinu og vatn nær þá ekki lengur að komast í snertingu við bergkvikuna og snöggkæla hana og valda þeytigosi. Tekur þá að mestu fyrir myndun lausra gosefna og hraun fer að renna úr gígnum. Séu gígrimarnir umflotnir vatni, fyllir hraunið undir sig upp að vatnsborði með skálögðuð bólstra- og gjalllagi sem hraunhella leggst síðan ofan á. Móbergsfjöll, sem náð hafa þessu stigi nefnast móbergsstapar, dæmi: Eiríksjökull og Herðubreið.

Gervigígar

Landbrotshólar í
V-Skaftafellssýslu. Þessi gervigígaþyrping myndar eitt stærsta gervigígasvæði á landinu og þar með á jörðinni.
Ljósm.
Ármann Höskuldsson.

Gervigígar myndast þegar hraun flæðir yfir votlendi, vötn eða árfarvegi. Hraunkvikan tekur í sig vatn, sýður og tætist í sundur þannig að hraunið verður að gjalli. Gervigígar hafa reglulega lögun en óreglulega staðsetningu. Dæmi: Landbrotshólar, sem mynduðust í Eldgjárgosinu 934, Rauðhólar í Leitahrauni við Elliðavatn, Skútustaðagígar frá Þrengslaborgum við Mývatn.